ปันหยี

                                                                          ปันหยี


นิทานหรือตำนานเรื่องเกี่ยวกับ “อิเหนา” ในชวานั้น เขานิยมเรียกชื่อว่าพระเอกว่า “ปันหยี” อิเหนาก็เป็นชื่อหนึ่งของพระเอกเหมือนกัน แต่ทางชวาเขานิยมเรียกว่า “ปันหยี” มากกว่า

สำหรับทางเรานั้น ชื่อ “ปันหยี” เป็นชื่อปลอม ใช้ในช่วงที่อิเหนาเที่ยวเตลิดเปิดเปิงไปอย่าง “มะงุมมะงาหรา” คือไม่มีจุดหมายแน่นอน ไปมันเรื่อย ๆ

อิเหนา(ในเรื่องดาหลัง)เที่ยว “มะงุมมะงาหรา” ไป เพราะเสียใจหลังจากนางเกนบุษบาตาย อิเหนาปลอมตนเป็นชาวป่า คือถอดเครื่องทรง “กษัตริย์วงศ์เทวา” แต่งองค์เป็นชาวป่า ใช้ชื่อว่า “ปันหยี” มีกองทัพของตน เที่ยวไปตีชิงบ้านเมืองอื่น ๆ เขาไปเรื่อย ๆ จนในที่สุดไปเสียท่าถูกเขาหลอกจมเรือเดินทะเล กำลังพลพลัดพรายกระจายไป เหลืออิเหนากับพี่เลี้ยงอีกคนเดียว แล้วหลงไปอยู่ใน เมืองแม่หม้าย ทำเอาพี่เลี้ยงของอิเหนาจะเหี่ยวแห้งหมดแรงตาย เพราะผู้หญิง

อิเหนากับพี่เลี้ยงหนีจากเมืองแม่หม้ายได้แล้ว หลงไปถึงเมืองดาหาเมืองของพระเจ้าอา ต้องปลอมตัวเป็น “ดาหลัง” เล่นหนังจนมีชื่อเสียง ได้พบคู่หมั้นที่พ่อ (ท้าวกุเรปัน) หมั้นหมายไว้ให้

สัปดาห์นี้ดูสำนวนกลอนตอน อิเหนาปลอมตัวเป็นปันหยี ไปสำแดงศักดาสักหน่อยครับ

“เมื่อนั้น                                                                         พระสุริย์วงศ์เทวัญอันศักดิ์สิทธิ์

เห็นทหารชำนาญชาญชิด                                             สมคิดพระองค์เจตนา

ครั้นทอดพระเนตรเสร็จแล้ว                                          พระแก้วแปลงองค์เป็นชาวป่า

ไม่ทรงมงกุฎแลชฎา                                                    ที่เคยทรงมาแต่ก่อนนั้น

แล้วสยายพระเกศเกศา                                                ตามเพศชาวป่าชวานั่น

จึงแปลงพระนามตามสำคัญ                                       เป็นปันจุเหร็จเพริศเพรา

ชื่อมิสากุหนุงปันหยี                                                   เหมาะตีลาหราชาวเขา

ที่เศร้าโศกศัลย์ค่อยบรรเทา                                      พระเนาในบัลลังก์คีรี”

อิเหนาปลอมตัวเป็นชาวป่า อาศัยอยู่ในป่าเขา วันหนึ่งท้าวปันจะรากัน เจ้าเมืองปันจะรากัน นำมเหสีและธิดาออกป่า ไปนมัสการอาจารย์(ฤาษี) และถือโอกาสพาธิดาไปประพาสป่า

พี่เลี้ยงของอิเหนาไปเห็นโฉมนางบุษบาส่าหรี ธิดาท้าวปันจะรากันงดงามคล้ายกับนางเกนบุษบา จึงไปรายงานให้ “ปันหยี” ทราบ พอปันหยีมาเห็นโฉมนางบุษบาส่าหรีเข้า ก็ขี่ม้าเข้าไป “ชิงนาง” มาเลย

นับว่า “ห้าว” มากตามประสาวัยรุ่น

“เมื่อนั้น                                                                         ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉาย

แฝงไม้ใบบังแอบกาย                                                    เห็นสายสวาทเพียงบาดตา

เหมือนเกนบุษบาน้องนัก                                              พระอักอ่วนป่วนใจเป็นหนักหนา

สมคำพี่บอกน้องมา                                                      พระรับขวัญกัลยาแล้วถอนใจ

เจ้าเอากำเนิดเป็นบุตรี                                                  ระตูองค์นี้ฤาไฉน

ทั้งพักตรมามารยาทดังวาดไว้                                     เจ้าอยู่ไยในรถนางเทวี

มาไปพลับพลาด้วยพี่ชาย                                           ยังไม่หายโกรธฤานะเจ้าพี่

เพลิงราครุมร้อนดังอัคคี                                             พ้นที่จะหน่วงหนักหักใจ

จำจะประรูกลที่บนรถ                                                  จะเงือดงดอดรักกระไรได้

ถึงระตูจะโกรธพิโรธใจ                                               สุดแต่จะชิงชัยไม่ละกัน

คิดแล้วก็ขับมโนมัย                                                   เข้าไปเคียงรถขมีขมัน

อุ้มองค์บุษบามาพลัน                                              เร่งรีบผายผันทันใด”

ชิงนางครั้งนี้ รอกการรบราฆ่าฟันไปได้อย่างหวุดหวิด เพราะท่านดาบสอาจารย์ของท้าวปันจะรากัน ห้ามท้าวปันจะรากันไว้ และเตือนท้าวปันจะรากันว่า ปันหยีมิใช่ชาวป่าแต่เป็นวงศ์กษัตริย์วงศ์เทวา

สรุปว่า อิเหนา หรือ ปันหยี ได้เมียคนใหม่ชื่อ นางบุษบาส่าหรี

แต่เท่านั้นยังไม่พอ ปันหยียังเที่ยวยกทัพไปตีเมืองอื่น ไปฆ่าระตูเมืองอื่นเสียอีกหลายคน แล้วก็ได้เมียมาอีกคน ชื่อนางกัติกาส่าหรี

ระหว่างนั้นยังอยู่ในกระบวนทัพ นอนในรถ คืนที่จะไปหานางกิติกาส่าหรี ปันหยีก็บอกกับนางบุษบาส่าหรีตรง ๆ

“เหน็บกฤชอันเรืองฤทธิรอน                               ดังไกรสรออกจากคูหา

เฉิดฉายกรายกรีดดำเนินมา                               ขึ้นยังรถบุษบาทันใด

ครั้นถึงจึงแอบแนบนาง                                      พระหัตถ์ลูบปฤษฎางค์ทรงปราศรัย

ดวงสมรแม่อย่าอ่อนอาลัยใจ                            ทรามวัยจงได้ปรานี

วันนี้ตัวพี่จะขอลา                                             ไปหากัติกาส่าหรี

โฉมยงจงค่อยอยู่ดี                                          มีศรีอย่าละห้อยน้อยใจ

ว่าพลางทางตระโบมโลมนาง                        เชยพักตร์ชมกรางด้วยพิสมัย

แล้วเสด็จจากรถคลาไคล                              เร่งรีบดำเนินไปมิได้ช้า “

อย่าอิจฉาปันหยีเลย มันเรื่องละคร....เท่านั้นแหละครับ

ดาหลัง

                                                                     ดาหลัง


“ดะลัง” ภาษาชวาแปลว่า “หนัง” (หนังตะลุง)

“นายหนัง” หรือศิลปินหัวหน้าวงหนัง เขาเรียกว่า “ป๊ะดะลัง”

ในหมู่บ้านใจกลางเกาะบาหลีที่วัฒนธรรมประเพณีเก่ายังคงมีอิทธิพลมากอยู่นั้น “นายบ้าน” มีวรรณะกษัตริย์ “พราหมณ์”ผู้ทำพิธีทางศาสนา มีวรรณะพราหมณ์ ว่ากันตามฐานะแท้จริงที่ผมเห็น (พ.ศ 2532) นายบ้านมีฐานะสูงกว่าพราหมณ์

หลาย ๆ หมู่บ้านจึงจะมี “ป๊ะดะลัง” ศิลปินใหญ่สักคนหนึ่ง และป๊ะดะลังนี้มีเกียรติยศมีฐานะศักดิ์ศรีสูงกว่านายบ้านเสียอีก ลักษณะที่ศิลปินผู้ประกอบพิธีกรรม (การเล่นหนังเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรม) มีศักดิ์ฐานะสูงสุดในสังคมนี้ ผมเชื่อว่าเป็นลักษณะพิเศษของสังคมเอเชียอาคเนย์ยุคดั้งเดิม

คำว่า “ดาหลัง” ในเมืองไทย นอกจากหมายถึง “หนัง”(หนังตะลุง)แล้ว ยังเป็นชื่อวรรณคดีที่สยามรับมาจากชวาด้วย วรรณคดี “ดาหลัง” นี้เรียกกันอีกชื่อหนึ่งว่า “อิเหนาใหญ่”

วรรณคดี “อิเหนาใหญ่” (ดาหลัง) และ “อิเหนาเล็ก” แพร่หลายมาถึงสยามในช่วงปลายยุคกรุงศรีอยุธยา มีหลักฐานชัดเจนในวรรณคดีเรื่อง “บุณโณวาทคำฉันท์” ของพระมหานาค วัดท่าทราย แต่งในรัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ว่ามหรสพที่เล่นในงานพระพุทธบาทสระบุรีนั้น มีเรื่องิเหนาด้วย

และมีตำนานว่า เจ้าฟ้ากุณฑลและเจ้าฟ้ามงกุฎ พระราชธิดาพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ทรงแต่งบทละครขึ้นองค์ละเรื่อง เป็นเรื่อง “ดาหลัง”และ “อิเหนา”

ในพระราชนิพนธ์บทละครอิเหนา รัชกาลที่สอง ทรงนิพนธ์ว่า

“อันอิเหนาเอามาทำเป็นคำร้อง                สำหรับงานการฉลองกองกุศล

ครั้งกรุงเก่าเจ้าสตรีเธอนิพนธ์                  แต่เรื่องต้นตกหายพลัดพรายไป”

อันที่จริงบทละครเรื่องอิเหนา สำนวนยุคกรุงศรีอยุธยานั้น ยังปรากฏต้นฉบับอยู่บ้างนิดหน่อย ดังที่ผมเคยนำเสนอในสยามรัฐนานมาแล้ว

พระพุทธยอดฟ้าจุโลกมหาราช รัชกาลที่หนึ่ง ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนาใหญ่(ดาหลัง)และเรื่องอิเหนาเล็ก (อิเหนา) พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ทรงวิจารณ์ไว้ว่า

“ควรเชื่อได้ว่าทั้งสองเรื่องนั้น สำนวนเดิมเคยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เพราะการฟื้นฟูวรรณคดีก็ดี ราชการงานเมืองก็ดี เป็นการฟื้นฟูตามแบบกรุงศรีอยุธยาทั้งนั้น ท่านไม่น่าจะมีเวลามาคิดแต่งดาหลังขึ้นใหม่แน่”

และพระองค์ทรงวิจารณ์บทละครเรื่อง “ดาหลัง” ว่า “ดาหลัง เป้นกลอนบทละคร ฝีปากปานกลาง ท้องเรื่องสับสนกว่าเรื่องอื่น ๆ “อิเหนา”(เล็ก)เป็นกลอนบทละคร ท้องเรื่องไม่ยุ่งอย่างดาหลัง ฉบับพระราชนิพนธ์รัชกาลที่สอง มีโวหารไพเราะเฉียบแหลมเป็นอย่างยิ่ง แม้จะแต่มาแล้วตั้ง 100 ปีก็ยังไม่เสื่อมความนิยมของมหาชน เคยได้รับความยกย่องของราชบัณฑิตยสถานในรัชกาลที่หก ว่าเป็นยอดของกลอนทั้งหลายในเมืองไทยเพียงเวลานั้น ”

(เรื่อง “ดาหลัง” พิมพ์ในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า วันที่ 22 เมษายน 2499)

แม้ว่าสำนวนกลอนใน “ดาหลัง” จะไม่ไพเราะเท่า “อิเหนา” แต่ก็ควรศึกษาอย่างยิ่งในแง่ของความเป็น “ทางกลอนสมัยอยุธยา”

จะขอยกสำนวนในตอน ระเด่นมนตรี(อิเหนา หรือ ดาหลัง) ครวญถึงนางเกนบุษบาเมียคนแรกของระเด่นมนตรี ที่ถูกท้าวกุเรปัน บิดาของระเด่นมนตรีสั่งฆ่า  เพราะดกรธที่ระเด่นมนตรีไปลุ่มหลงนาง  จนไม่ยอมไปแต่งงานกับธิดาท้าวดาหาทีตนสู่ขอไว้ระเด่นมนตรีพบศพของนางเกนบุษบาในป่าจึงนำศพลงแพหนีหายไป ระหว่างที่อยู่ในแพกับศพนางเกนบุษบา ระเด่นมนตรีคร่ำครวญว่า

๐ เมื่อนั้น                                        ฝ่ายระเด่นมนตรีเรืองศรี

พระเนาในแพศพเทวี                       โศกีครวญคร่ำร่ำไร

บุษบาส่าหรีเจ้าพี่อา                         แต่เราลอยคงคาอันหลั่งไหล

ได้ห้าวันแล้วเจ้าดวงใจ                     เจ้าไม่พาทีด้วยพี่ชาย

เจ้าเคยเชยชวนให้ชูชื่น                   ครั้นรื้อฟื้นคืนคิดก็ใจหาย

พี่สู้เสียสมบัติอันเพริศพราย              พี่มาเอกากายอยู่กลางชล

เห็นวารีรี่เรื่อยหลั่งไหล                   เหมือนดวงชลนัยน์ให้โหยหน

แต่พี่เดียวมาเปลี่ยวทุกข์ทน            จงลุกขึ้นชมชลด้วยพี่ชาย

แม้นเจ้าไม่ม้วยมรณา                    จะชี้ชมมัจฉาอันหลากหลาย

เจ้ามานอนแน่นิ่งไม่ติงกาย             สายสวาทผินหน้ามาพาที

เห็นลมพาคงคาเป็นคลื่นซัด           เหมือนเราพลัดมาจากสวนศรี

เห็นฟองชลลอยล่องชลธี              เหมือนเจ้ากับพี่ลอยแพมา

โอ้ว่าแต่นี้นะอกเอ๋ย                    จะชวดชมชวดเชยเสน่หา

จะชวดสุขเกษมศรีปีดา               จะเปล่าใจเปลี่ยวตาทุกราตรี ๐

กลอนรักของ "คึกฤทธิ์"

                                            กลอนรักของ “คึกฤทธิ์”


๐ นอนเสียเถิดยาหยีพี่จะกล่อม

แม้ว่าพร้อมใจร่วมสโมสร

ต้องยึดเอาบาทวิถีเป็นที่นอน

มีพระพายคลายร้อนเป็นคนพัด

พฤกษาใหญ่กั้นกลางเป็นหลังคา

มีดารานับแสนแน่นขนัด

เป็นประทีปตามไว้ให้เห็นชัด

เสียงรถจัดเหมือนประโคมประโลมใจ

ถึงทุกข์ยากของเราเขาไม่เห็น

แต่เทวายังเป็นพยานให้

สามัคคีให้ตลอดกอดกันไว้

คงจะได้สมมาตรไม่คลาดกัน ๐

(จากหนังสือ คึกฤทธิ์ ปราโมช “ตอบปัญหาหัวใจ” )

“คึกฤทธิ์ ปราโมช” ท่านเขียนบทกวีไว้ไม่มาก แต่ก็เขียนทั้งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน หนังสือที่เขียนเป็นบทกวีเกือบทั้งเล่มคือ “กษัยธรรม” เป็นงานเขียนล้อเลียนนโยบายของรัฐบาล จอมพล ป. พิบูลสงคราม

ฉบับนี้จะเสนอบทกวีที่เกี่ยวกับเรื่อง ชาย-หญิง ความรัก

บทหนึ่งเขียนตอบเป็นคำฉันท์

ผู้อ่านถามมาว่า

๐ ขอโทษเพราะ “พาหิรกถา”             กรุณากระผมที

คือว่าประดากุลนรี                             นุชน้องประคองตัว

เป็นโสดมิโปรดปุริสร่วม                    บมิรวมมิพันพัว

จักนึกและตรึกหทยกลัว                     ฤ เพราะเหตุพิเศษใด

พรหมันธสรรค์ยุคลเพศ                    ก็วิเศษประจักษ์ใจ

เพื่อการสมานก็และไฉน                  อรฝืนมิชื่นชม

เมื่อเธอมิเออมนสอวย                    ผิจะช่วยก็ขืนข่ม

โปรดตอบผิชอบนิตินิยม                ก็จะเกิดประโยชน์หลาย ๐

“คึกฤทธิ์ ปราโมช”ตอบว่า

๐ เหตุว่าประดากุลนรี                   อรมีหทัยอาย

แม้รีบสนองวจนชาย                    ก็จะเสื่อมจะสิ้นแสง

หัวใจบุรุษวิกลนัก                        ผิวะรักสิร้อนแรง

รักตอบมิชอบมนะระแวง             ชระบอบเสน่ห์นาน

รักใดจะเพริศวิมลเทียบ               ฤจะเปรียบประเมินปาน

“รักตน” สิคือปทสถาน               ปฏิพัทธ์วนิดา

ความรักผิท่วมอุระสตรี              บ่มิมีจะเผยมา

ยอมม้วยเพราะเหตุตฤษณา      ฤ เพราะกลืน “มดีนาล” ๐

“ความรักผิท่วมอุระสตรี            บ่มิมีจะเผยมา”
        มองตาก็รู้ครับว่า ผู้หญิงรักเราหรือเปล่า

พอดีผมเป็นผู้ชายน่ะครับ เลยพูดแทนสตรีไม่ได้ว่า เธอมองตาชายแล้วรู้หรือเปล่าว่าผู้ชายรักเรา

ผมยังไม่พบงานกวีประเภทสายลม-แสงแดด ของ “คึกฤทธิ์ ปราโมช” เลย

จะเป็นเพราะท่านไม่เขียน หรือว่าเพราะท่านมาเขียนหนังสือเอาตอนเป็นผู้ใหญ่ผ่านวัยมาพอสมควรแล้ว จึงไม่มีกลอนประเภทหวานแหวว

ในเรื่องนิราศร้อน กลอนนิราศเรื่องเดียวของท่าน ท่านเขียนรำพึงรำพันไว้ว่า

๐ นิราศร้อนจรเหนือเมื่อเมษา

ไปนครเชียงใหม่วิไลตา

ขวบเวลาเล่นน้ำยามสงกรานต์

จะเพ้อพร่ำสั่งสุดาน้ำตาตก

ต้องโกหกเพราะไม่มีอยู่ที่บ้าน

ด้วยเลิกร้างโรยรามาช้านาน

กลายเป็นตาลโตนดผู้อยู่ต้นเดียว

รถไฟอกจากกรุงมุ่งสู่เหนือ

สบายเหลือด้วยไม่มีที่จะเหลียว

ไม่มีข้อผูกพันกระสันเกลียว

จึงอาจเที่ยวพักผ่อนหย่อนอารมณ์ ๐

ความรักใน “นิราศร้อน” ถ่ายเทไปสู่ความรักแผ่นดินถิ่นไทย อันเป็นความรักที่ยิ่งใหญ่นิรันดร ท่านเขียนไว้ว่า

๐ ใครอยากให้คนไทยนั้นรักชาติ

ควรจะหาโอกาสให้เที่ยวเตร่

เห็นเมืองไทยเหนือสุดผุดทะเล

ตงจะเหหันจิตคิดคำนึง

ว่าเมืองทองของไทยอันใหญ่หลวง

ควรจะหวงเอาไว้อาศัยพึ่ง

เป็นที่กินที่อยู่จะสู้ตรึง

ไว้จนถึงลุกหลานกาลต่อไป

พิศเพลินภูมิประเทศเขตพายัพ

รู้สึกจับใจจริงยิ่งเมืองไหน

เคยผ่านแล้วแถวถิ่นแผ่นดินไกล

หาเมืองใดที่จะเทียบเปรียบเมืองทอง

ถึงงามตาน่ายลของคนอื่น

ก็ไม่ชื่นเหมือนกับเราเป็นเจ้าของ

เสียงลมพัดน้ำตกวิหคร้อง

เป็นทำนองภาษาไทยไปทั้งนั้น

เห็นป่าไม้เขียวสดจรดขอบฟ้า

มีภูผากั้นอยู่ดูขึงขัน

แม้นมีคู่แล้วจะร่ำพร่ำรำพัน

จะด้นดั้นภูผาไปหานาง ๐

ปิดท้ายด้วยโคลงถามตอบที่ไพเราะ ท่านผู้อ่านเขียนมาถามว่า

“ ลาโง่ตัวหนึ่ง กินหญ้าอยู่ที่ชายป่า ได้ยินเสียงจิ้งหรีดร้องเพราะจับใจ อยากจะใคร่ร้องได้บ้าง จึงไปถามจิ้งหรีดว่า

๐ คึกฤทธิ์คิดลึกพ้น ธรรมดา มนุษย์แฮ

เจนจัดจบวิทยา อาจอ้าง

สงสัยเสพโภชนา ใดเล่า ละพ่อ

“ฤาท่านกินน้ำค้าง จึ่งร้องจับใจ” ๐”

“คึกฤทธิ์ ปราโมช” ตอบว่า

“แต่เผอิญจิ้งหรีดตัวนั้นเป็นจิ้งหรีดชนิดที่กินหญ้า เช่นเดียวกับลาทั้งปวง จึงตอบว่า...

๐ สำเนียงสนาะพร้อง             เพียงใด พ่อเอย

เพราะพุดจากหัวใจ                  พวกพ้อง

อาหารเฉกคนไทย                  เขาเสพ กันพ่อ

คือว่า “น้ำลูบท้อง”                 เสพแล้วอิ่มเหลือ ๐

ทอดแหสามวัน ผึ่งแหสองวัน

                                          ทอดแหสามวัน ผึ่งแหสองวัน


“ทอดแหสามวัน ผึ่งแหสองวัน” เป็นสุภาษิตจีน สอนว่าอย่าเกียจคร้าน จับจด

ก่อนจะเล่าเรื่องจีน ขอเล่าเรื่องที่ พลตรี ม.ร.ว คึกฤทธิ์ ปราโมช พูดถึงข้อเสียจากความหลงระเริง หย่อนคลายความมุ่งมั่นในอาชีพการงาน หลังจากที่เคยได้รับความสำเร็จอย่างสูงมาแล้ว

ท่านพูดไว้ในรายการ “เพื่อนนอน” วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ 2505

ตัวอย่างที่ท่านยกมาพูด คือ “โผน กิ่งเพชร” หลังจากได้เป็นแชมป์โลกแล้ว ก็เกิดอาการแบบ “ก่อนได้เป็นแชมป์โลก โผนปลุกครู พอได้เป็นแชมป์แล้ว ครูต้องปลุกโผน”

ท่านเล่าไว้ดังนี้

“โผน กิ่งเพชร ซึ่งเป็นแชมเปี้ยนโลกในทางมวยของไทยแต่เพียงคนเดียวนั้น บัดนี้ก็ได้ไปแพ้ญี่ปุ่นเขามาแล้ว..........

การกีฬานั้นย่อมมีแพ้มีชนะ ซึ่งผู้ใดก็ย่อมจะรู้ แต่ว่าเมื่อแพ้ลงไปแล้วก็อดเสียดายไม่ได้ อย่างนี้ก็เป็นวิสัยของปุถุชนเช่นเดียวกัน ที่ผมจะพูดต่อไปนี้ ผมไม่อยากจะตำหนิติเตียนโผน ถือว่าเป็นการคุยด้วยความเห็นอกเห็นใจ ไม่ตำหนิติเตียนอย่างใดทั้งสิ้น แต่ว่ามันก็อดที่จะมีความคิดอะไรบางอย่างเกิดขึ้นมาไม่ได้ เมื่อได้อ่านหนังสือพิมพ์เมื่อเช้าวันนี้ ที่เขาลงข่าวการให้สัมภาษณ์ของ ครูนิยม ทองชิตร์ ซึ่งก็เคยเป็นครูพลศึกษาของผมมาเมื่อผมยังเป็นเด็ก ๆ และคำให้สัมภาษณ์ของโผนเองเกี่ยวกับเหตุผลว่า เพราะเหตุใดจึงได้พ่ายแพ้ในครั้งนี้ ครูนิยมได้กล่าวอย่างเปิดเผยซึ่งน่านับถือที่สุดว่า ที่โผนแพ้คราวนี้เพราะขาดซ้อม เพราะไม่มีเวลาที่จะฝึกซ้อมได้ทันท่วงที ครูนิยมบอกว่า เมื่อก่นที่โผนจะได้แชมเปี้ยนโลกนั้น เช้ามืดขึ้นมาโผนมาปลุกครูว่าจะ ไปซ้อมกันหรือยัง แต่ในตอนที่ได้เป็นแชมเปี้ยนโลกแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งก่อนที่จะขึ้นชกครั้งนี้ ครูต้องเป็นผู้ไปปลุกโผน แล้วเมื่อโผนตื่นขึ้นมาแล้วก็ทำท่าจะขาดใจตาย นอกจากนั้นครูนิยมของผม ก็กล่าวต่อไปอีกว่า เมื่อเป็นแชมเปี้ยนเข้าแล้ว โผนก็เที่ยวเตร่ไปตามไนต์คลับบ้าง ที่อื่น ๆ บ้าง แล้วก็ไม่มีเวลาที่จะมาฝึกซ้อมมวยตามที่เขาทำกัน ด้วยเหตุนี้น้ำหนักของโผนก็ลดลงไป กำลังก็อ่อนลงไป แล้วเมื่อได้ซ้อมในระยะเวลาอันสั้นก็เป็นธรรมดาที่จะต้องแพ้เขา ครูนิยมบอกว่านักมวยญี่ปุ่นที่ชนะโผนนั้น ไม่มีน้ำหนักหมัดอะไรน่ากลัว หรือว่าเป็นผู้ที่มีฝีมือดีเด่นเลิศลอยอะไรเลย เป็นนักมวยธรรมดา ๆ นี่เอง แต่โผนก็ยังแพ้

นี่ก็เป็นเรื่องที่เราจะต้องคิดไว้ว่า คนขนาดครูบาอาจารย์ที่มีลูกศิษย์ลูกหาทั้งเมือง ซึ่งมีผมรวมอยู่ด้วยได้กล่าวออกมาอย่างนี้ ท่านจะต้องกล่าวด้วยความสุจริตเป็นอย่างยิ่ง ท่านก็คงไม่ประสงค์จะตำหนิติเตียนลูกศิษย์ของท่านเอง แต่มันเป็นความจริงทีท่านจะต้องกล่าว ท่านได้บอกด้วยว่า เมื่อก่อนที่จะชกนั้น ก็จำเป็นที่จะต้องออกข่าวไปว่าโผนฟิตดี แข็งแรงดี คราวนี้ชนะแน่ ทั้งนี้เพราะเหตุว่า ถ้าไปออกข่าวอย่างอื่น ก็เท่ากับไปยอมแพ้เขาเสียแต่แรก มันผิดวิสัยการกีฬา”

ก็เรื่องทำนองนี้แหละครับ ที่ผมเอามาโยงใยเป็นตัวอย่างของเรื่องสุภาษิต “ทอดแหสามวัน ผึ่งแหสองวัน”

เรื่องนี้ผมคัดมาจากหนังสือเรื้อง “108 วิธีคิดดีดี ได้พัฒนาตน” แปลเรียบเรียงโดย คุณทิภาพร เยี่ยมวัฒนา จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์คุณธรรม คุณทิภาพร เธอเป็นนักแปลผู้มีฝีมือคนหนึ่ง ที่เริ่มงานแปลมาตั้งแต่สมัยผมทำงานบรรณาธิการหนังสือแปลจากภาษาจีนให้สำนักพิมพ์ดอกหญ้า

ลองอ่านสำนวนของเธอดูครับ

“ทอดแหสามวัน ผึ่งแหสองวัน

คนที่มีอาชีพทอดแหจับปลา พอทอดแกได้สามวัน ก้เอาแหมาผึ่งเสียสองวัน เป็นปารเปรียบเปรยถึง คนทำอะไรไม่ยืนหยัด ไม่อดทน

ออกไปจับปลาได้ 3 วัน ก็หยุดพัก เอาแกมาผึ่งแดดเสีย 2 วัน ไม่มีความอดทนต่อความเหนื่อยยาก ชีวิตของเขาย่อมยากที่จะอยู่ดีกินดีขึ้นมาได้

โบราณว่าไว้ คนไม่มีความมุ่งมั่นยากจะดำรงอยู่ได้ แต่สิ่งที่สำคัญยิ่งกว่าความมุ่งมั่นก็คือ ความมุมานะบากบั่นที่จะทำให้สิ่งที่ตนคิดฝันได้กลายเป็นความจริง หาไม่แล้วปณิธานที่ตั้งไว้ก็ย่อมสูญเปล่า

ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีจิตใจที่ทรหดอดทน ต่อสู้อย่างไม่ท้อถอย จึงจะสร้างผลงานขึ้นมาได้ หากเป็นเช่นสุภาษิตที่ว่า “ทอดสามวัน ผึ่งแกสองวัน” แล้วละก็ ย่อมไม่มีวันทำอะไรได้สำเร็จ ดังนั้นหากคิดจะประสบความสำเร็จก็ต้องแปรความคิดออกมาเป็นการกระทำ ทั้งยังต้องยืนหยัด ที่จะทำต่อไปอย่างสม่ำเสมอ หากขาดจิตใจที่เด้ดเดี่ยวแน่วแน่ยืนหยัดต่อสู้อย่างไม่ยอมถอยแล้วละก็ ต่อให้กำหนดเป้าหมายไว้สวยหรูเพียงใด มีความทะเยอทะยานสูงส่งเพียงไหน ก็เป็นเพียงวาดวิมานบนอากาศเท่านั้น

ข้อคิดพัฒนาตน คำว่ายืนหยัดอดทน นั้นพูดง่ายทำยาก แต่ไม่อาจเป็นเพราะยากจึงล้มเลิก ไม่ทำต่อ หากเอาแต่ผึ่งแห แล้วจะหวังกินเนื้อปลาได้อย่างไรกัน”

หนังสือเล่มดังกล่าว มีเรื่องราวเตือนใจเพื่อพัฒนาตนทำนองนี้ถึง 108 เรื่อง อ่านแล้วได้รับประโยชน์มากครับ.

ขงจื๊อ

                                                                              ขงจื๊อ


พลตรี ม.ร.ว คึกฤทธิ์ ปราโมช เขียนตอบปัญหาประจำวัน วันที่ 28 สิงหาคม 2498 คุณ ด.สุวรรณชาติที่ถามมาว่า

“กฎหมายกับศาสนา อันใดสำคัญกว่ากัน ถ้าขาดสิ่งหนึ่งสิ่งใดไป ประเทศนั้นจะเป็นอย่างไร ？ และถ้าไม่มีศาสนาจะเรียกประเทศนั้นเป็นคอมมิวนิสต์ได้หรือไม่ ประชาธิปไตยเมืองไทยกับลัทธิคอมมิวนิสต์ในรัสเซียคล้ายกันหรือเปล่าครับ ？”

พลตรี ม.ร.ว คึกฤทธิ์ ปราโมช ตอบว่า

“ทั้งกฏหมายและศาสนาก็เป็นข้อบังคับและข้อกำหนดการกระทำของบุคคลเช่นเดียวกัน ชั่วแต่ว่ากฎหมายนั้น ใครทำผิดก็มีคนอื่นมาคอยลงโทษ ส่วนศาสนานั้นใครผิดคนนั้นก็เป็นคนลงโทษตัวเอง บ้านเมืองที่ขาดกฎหมายก็เป็นจลาจล บ้านเมืองที่ขาดศาสนาก็เป็นที่มืด”

เกริ่นเรื่องนี้แล้ว อยากจะเขียนเรื่อง ขงจื๊อ (หรือ ขงจื่อในสำเนียงจีนกลาง)

ขงจื๊อ เกิดก่อนพุทธศักราช 8 ปี หรือก่อนพระพุทธเจ้าปรินิพพานแปดปีนั่นเอง ท่านเป็นปรมาจารย์ของลัทธิหญู 儒 สั่งสอนระบบจริยศาสตร์และศิลปศาสตร์จนส่งผลสะเทือนต่อคนยุคต่อมาอย่างใหญ่หลวง แต่ลัทธิหญูก็มิใช่ศาสนาอย่างศาสนาเต๋า ศาสนาพุทธ สิ่งที่ขงจื๊อสอน ไม่ใช่ทั้งศาสนาและกฎหมาย ระบบทฤษฎีที่ปราชญ์ลัทธิหญูยุคต่อ ๆ มาหลังจากขงจื๊อแล้ว ก็ไม่ใช่ทั้งกฎหมายและศาสนา แต่ก็มีอิทธิพล กำกับระบบคิดและค่านิยมของชาวจีนยุคศักดินาอย่างฝังลึก และก็มีอำนาจอิทธิพลสูงกว่ากฎหมายเสียอีก เพราะกฎหมายยุคศักดินาจีนนั้น เขียนขึ้นโดยมีลัทธิหญูเป็นอุดมคติเป็นตัวตั้งต้น

ลัทธหญูมีพัฒนาการมาตลอด คำสอนลัทธิหญูหรือลัทธิขงจื๊อ อย่างที่หนังสือทั่ว ๆ ไปเผยแพร่กันอยู่นั้น เป็นสิ่งที่เกิดจากการปฏิรูปครั้งใหญ่ในยุคราชวงศ์ซ่ง (ซ้อง) โดยปราชญ์คนสำคัญชื่อ จูซี

ผมจะยังไม่เขียนถึงลัทธิหญูแนวนั้น

อยากจะกล่าวถึงคำสอนขงจื๊อแท้ ๆ ที่เขาสั่งสอนในตอนเขามีชีวิตอยู่

แนวคิดดั้งเดิมชองขงจื๊อจริง ๆ เป็นความคิดอนุรัก์นิยมที่ต้องการรักษาจริยธรรมแบบเก่า ๆ ดั้งเดิมเอาไว้ ความคิดรวบยอดของท่าน สรุปได้สองคำคือ “จารีตธรรม” 礼 หลี่ และ “มนุสสธรรม” (หรือมนุษยสัมพันธ์ธรรม)仁 เหญิน

หลี่คือจารีตธรรมเนียม ระบบความคิดที่ใช้ จารีตธรรม เป็นเสาหลักในการปกครองสังคมยุคสังคมทาสวางรากฐานมาโดย “จิวกง” (โจวกงต้าน หรือ โจวกง) น้อยชายของ โจวเหวินหวาง ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์โจว มีชีวิตอยู่ในราวหนึ่งพันปีก่อนคริสตกาล จารีตธรรมสมัยนั้น เป็นทั้งตัวกำหนด ค่านิยมในสังคม และศักดิ์สิทธิ์เหมือนกฎหมาย ใครละเมิดไม่เชื่อฟัง ไม่ปฏิบัติตามจารีต ก็จะถูกลงโทษทางสังคม(คือเสื่อมเสียชื่อเสียง) และถูกลงโทษทางกฎหมายด้วย (ในช่วงที่กฏหมายมีความศักดิ์สิทธิ์)

สังคมในสมัยขงจื๊อนั้น การปกครองเสื่อมทรามลงมาก ขงจื๊อมีแนวความคิดว่า ต้องใช้หลักจารีตธรรมมาฟื้นฟูความสงบสุขในสังคมขึ้น

แล้วจะทำอย่างไร ฟื้นฟูให้สมาชิกในสังคมเคารพหลักจารีตธรรม ขงจื๊อว่า ต้องสั่งสอน คือต้องให้การศึกษา

แต่สิ่งที่ขงจื๊อพยายามสั่งสอนคนในสังคมนั้น มันเป็นเรื่องเก่าแก่หลายร้อยปีแล้ว ชนชั้นปกครองร่วมสมัยกับขงจื๊อจึงไม่ชื่นชมนิยมคำสอนของขงจื๊อ ประมุขแคว้นหลู่ ภูมิลำเนาของขงจื๊อเอง ใช้ขงจื๊อเป็นเสนาบดีบริหารบ้านเมืองได้ไม่นาน ก็ถูกกลุ่มขุนนางเก่าโค่นล้มขับไล่ออกจากอำนาจ ขงจื๊อเดินทางไปตามแว่นแคว้นต่าง ๆ เกือบ 13 ปี ได้แสดงวิสัยทัศน์ต่อเจ้าแคว้นต่าง ๆ หลายแคว้น แต่ก็ไม่มีเจ้าแคว้นใดตั้งขงจื๊อให้เป็นผู้บริหารบ้านเมือง

จนกระทั่งขงจื๊อได้กลับคือสู่ภูมิลำเนา จึงทุ่มเทให้กับการศึกษาและการชำระปรับปรุงคัมภีร์เก่า ๆ

บทบาทที่ยิ่งใหญ่ของขงจื๊อ มิได้อยู่ที่ความสำเร็จในการเปลี่ยนแปลงระบบจริยธรรมในยุคของท่าน แต่คือการวางระบบการจัดการการศึกษา เปิดโอกาสให้ไพร่สามัญชนมีโอกาสได้รับการศึกษา ซึ่งมีอิทธิพลจริง ๆ ต่อสังคมในสมัยนั้น และยิ่งมีพัฒนาการดียิ่งขึ้นในยุคต่อ ๆ มา

ถ้าจะเรียกว่า ขงจื๊อเป็นบิดาแห่งการศึกษาของจีน ก็เหมาะสม แม้ว่าในสมัยขงจื๊อเป็นเด็ก ตามอำเภอต่าง ๆ จะมีโรงเรียนที่จัดทำโดยทางการเกิดขึ้นแล้วก็ตาม แต่โรนงเรียนสมัยนั้นเข้าเรียนได้เฉพาะลูกผู้ลากมากดีเท่านั้น ไพร่สามัญชนและทาสไม่มีโอกาสได้รับการศึกษา

สำหรับแนวคิดทางปรัชญาที่ตัวขงจื๊อ พัฒนาขึ้นเองนั้น คือเรื่องของ “มนุสสธรรม – 仁” เหฯนคำนี้ แต่ก่อนมักแปลเป็น เมตตาธรรม แต่ผมเห็นว่ามันอมความไม่หมด เหฯนมีเนื้อหากว้างกว่าเมตตามาก ดูจากตัวอักษรจีน ข้างซ้ายมือหมายถึงคนหรือมนุษย์ ข้างขวามือหมายถึงเลขสอง รวมความแล้วสื่อถึงคนหลาย ๆ คนอยู่ด้วยกัน คนหลาย ๆ คนอยู่ด้วยกัน ก็เป็นสังคมขึ้นมา และก็จำเป็นจะต้องมีหลักปฏิบัติ มีค่านิยม ที่ยึดถือร่วมกัน ไม่อย่างนั้นก็ตีกันตาย เหญินคำนี้จึงหมายนัยหนึ่งถึงหลักปฏิบัติสำหรับสมาชิกในสังคมมนุษย์ยึดถือร่วมกัน และอีกนัยหนึ่ง ความรักต่อกันและกัน หรือความรักต่อมวลมนุษยชาติ

ในทางระบบปรัชญาแล้ว สิ่งที่ขงจื๊อสร้างสรรค์ขึ้นใหม่โดยตัวท่าน ก็คือ คำสอนเกี่ยวกับ “เหญิน” เท่านั้นเอง

คำสอนอย่างอื่น ๆ เป็นเรื่องที่คนรุ่นหลังสร้างสรรค์เพิ่มเติมขึ้นภายหลังยุคท่านขงจื๊อ